ÖĞRETMENLERİN MESLEKİ ROLLERİ

Öğretmenlerin meslekleri açısından, toplum tarafından sergilemesi beklenen bir takım rol davranışları vardır.Bu yazıda bu rollerden bahsedilmiştir.

Öğretmenlerin meslekleri açısından, toplum tarafından sergilemesi beklenen bir takım rol davranışları vardır. Toplumun geleneksel beklentilerinin yanında, öğretmenin kişisel özelliklerini yansıtan bireysel yorumu da bulunur. "Bir davranış modeli olarak öğretmenlik mesleği; öğretmen kişilik nitelikleri çocukların bilişsel, duyuşsal ve sosyal gelişimi üstünde olası etkilerine dayanan psikolojik bir güçtür" (Sünbül, 2003, s. 261). Öğrenciler için öğretmenler kendilerinin özdeşim kurabilecekleri bir model rolündedir.

Öğretmene yüklenen roller, zamana, koşullara, topluma ve toplumun beklentilerine göre değişiklik gösterse de öğretmenlik mesleği ile ilgili kaynaklarda ortaya konulan bu rolleri öğretmenin başarıyla sürdürmesi beklenir. (Çeliköz, 2004; Çelikten vd., 2005/2; Şişman, 2021).

Öğretmen bir yandan bilgi, beceri ve tutumları ile eğitim sürecine kalite kazandırırken, diğer yandan uyguladığı yöntem, teknik ve stratejilerle eğitim programında yer alan davranışların öğrenciler tarafından kazanılmasında kritik bir rol oynayarak öğrenci niteliklerinin artmasını sağlar (Gürkan, 2005: 61).  

Rol kavramı, toplumda belirli bir statüde ve konumda bulunan bir bireyden göstermesi beklenen davranışlar olarak tanımlanmaktadır. Öğretmene yüklenen roller incelediğinde (Şişman, 2000: 15);

1. Temsilcilik: Öğretmen, içinde yer aldığı ve üyesi olduğu öğretmen grubunu ve topluluğunu temsil eden kişidir.
2. Liderlik: Öğretmen, gerek içinde yer aldığı öğretmen grubunda, gerekse birlikte olduğu öğrenci grubu içinde bir liderlik rolü üstlenmek durumundadır.
3. Bilgi Kaynaklığı: Öğretmen, uzmanlık alanıyla ilgili bilgileri yayan, öğreten, aktaran biridir.
4. Arabuluculuk: Öğretmen, bireyler ve gruplar arası çatışmalarda, zaman zaman bir arabuluculuk rolü üstlenmek durumundadır.
5. Hakemlik: Öğretmen, okul ve sınıf ortamında okul ve eğitimle ilgili belirlenen bir takım kuralların uygulayıcısıdır.
6. Yargıçlık: Öğretmen, çeşitli durumlarda haklıyı haksızı, iyiyi kötüyü, suçluyu suçsuzu ayırt eden biridir.
7. Eğiticilik/Disiplincilik: Öğretmen, eğitimin ve okulun amaçlarında öngörülen davranışları (bilgi, beceri, tutum, alışkanlık) öğrencilere kazandırmakla yükümlüdür.
8. Ana-Babalık: Öğretmen, özellikle okul öncesi eğitim ve ilköğretimde, yerine göre öğrenciler için bir anne-baba konumunda olarak onların her türlü sorunlarıyla ilgilenmek durumundadır.
9. Rehberlik/Sırdaşlık: Öğretmen, öğrencilerin çeşitli sorunlarını bilip onların sırlarını korumak, sorunlarını çözebilmelerine yardımcı olmak durumundadır.
10. Danışmanlık/Nasihatçilik: Öğretmen, çeşitli durumlarda ve konularda öğrencilerine öğütler vererek onların iyi bir toplum olabilmelerini sağlamak için çaba göstermek durumundadır.

 Öğretmen her şeyi bilen öğretmenden, öğrenen öğretmene dönüşmüştür. Etkili öğretmen yalnızca öğretimin nasıl yapılacağını bilen değil, bildiklerinden hangisinin belli bir alanda uygulanabileceğine karar veren ve uygulayan kişidir. (Açıkgöz, 2003: 103). Öğretmenlik statüsü yalnızca bilgi verme rolünü gerektirseydi bu işin öğretim makineleri, televizyon, radyo vb. araçlarla yapılabileceği, ancak öğretmenlerin bilgi vermenin yanı sıra düşünsel tutumları, duygusal tepkileri ve çeşitli alışkanlıklarıyla öğrenciyi etkilediği belirtilmektedir. (Gürkan, 2005: 75).

Öğretmenin Çevresel  Rolleri

a) Çevre kalkınmasına katılma: Geçmişte köy öğretmen okulları aracılığıyla yetiştirilen öğretmenler, köyün kalkınması, köylünün bilinçlendirilmesi açısından önemli rol oynamaktaydı. Köyü ve köylüyü hızlı ve kolayca inkılaba hazırlamak gerekmekteydi. (Öztürk, 1996). Öğretmenin, bu vasfını 20.yy ölçeğinde olmasa da bugünde sürdürdüğü söylenebilir.

b) Çevresel önderlik: "Öğretmen yaşadığı çevrede, sosyal, kültürel, hukuki meselelerin çözüme kavuşturulmasında önderdir" (Tezcan, 2020:305).

c) Toplumsal yabancılık: Öğretmen toplumsal hayatın içinde olmasına rağmen aslında toplumdan bir ölçüde soyutlanmıştır. Öğretmenin sık sık yer değiştirmesi, günün çoğunu çocukların içinde geçirmesi, öğrenci ailelerine mesafeli durması elbette bu yabancılığı körüklemektedir.

d) Orta sınıf ahlakı savunuculuğu: Öğretmenlerin geldikleri sosyo-ekonomik çevre bağlamında orta sınıfın değerlerini benimsemişlerdir. Veliler, çocukları için öğretmenin kendilerinden daha iyi örnek olmasını beklemektedirler. (Tezcan, 2020).

e) Kültürlü kişi olarak öğretmen: Öğretmenin sıradan insanlara göre daha estetik bir dünya görüşüne hâkim, birçok konuda bilgi sahibi olması beklenmektedir. Nitekim atanmak için yapılan mevcut sınavlarda genel kültür bilgisi aranmaktadır.

f) Yeni düşünceler önderidir: Öğretmen her zaman araştıran, kendini geliştiren kimse olmalıdır. Çağın gerekliliklerine göre bilgilerini sürekli güncellemesi beklenmektedir.

g) Öğretmen çocuk eğitimi uzmanıdır: Öğretmenin mesleki olarak hedef kitlesi çocuklar olduğu düşünülürse; pedogojik eğitim verildiği için bu konunun uzmanı olmaktadır. Çocukların zihinsel, duygusal, devinişsel gelişimi hakkında bilgi sahibi olan öğretmen, onların psikolojik durumlarını en iyi şekilde çözümleyebilen olmaktadır.

h) İdealist olarak öğretmen: Öğretmenlik mesleğinin psikolojik doyumunu besleyen idealist görüştür. Birçok meslekte düşük ücret, işi bırakmaya neden olmaktadır. Birçok ülkede öğretmen maaşlarının yeterli düzeyde olmamasına rağmen, öğretmenleri mesleğe bağlayan idealizmdir.

Kaynakça
Açıkgöz, K. Ü. (2003). Etkili Öğrenme ve Öğretme. Eğitim Dünyası Yayınları, İzmir.
Çeliköz, N. (2004). Bir Meslek Olarak Öğretmenlik ve Etiği. Ç. Özdemir (Ed.). içinde Öğretmenlik Mesleğine Giriş (s. 335-392). Asil Yayıncılık: Ankara. Çelikten, M., Şanal, M., ve Yeni, Y. (2005). "Öğretmenlik mesleği ve özellikleri". Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(19), 207-237.
Gürkan, T. (2005). "Öğretmen Nitelikleri, Görev ve Sorumlulukları". (Editör: Ayla Oktay ve Özgül P. Unutkan). Okulöncesi Eğitimde Güncel Konular. İstanbul: Morpa Yayınları. 61-84.
Öztürk, C. (1996). Atatürk Devri Öğretmen Yetiştirme Politikası. Türk Tarih Kurumu: Ankara.
Sünbül, A. M. (2003). Bir Meslek Olarak Öğretmenlik. Ö. Demirel, ve Z. Kaya (Ed.) içinde, Öğretmenlik Mesleğine Giriş (s. 245-263). Pegem A Yayıncılık: Ankara.
Şişman, M. (2000). Öğretmenlik Mesleğine Giriş . Pegem A Yayınları.
Tezcan, M. (2020). Eğitim Sosyolojisi (20 b.). Anı Yayıncılık: Ankara.