DİJİTAL İSTİFÇİLİK

Dijital istifçilik, teknolojik dönüşümle birlikte ortaya çıkan yeni bir psikososyal sorun alanı olarak Türkiye'de de akademik ilgiyi çekmeye başla

Dijital istifçilik, teknolojik dönüşümle birlikte ortaya çıkan yeni bir psikososyal sorun alanı olarak Türkiye'de de akademik ilgiyi çekmeye başlamıştır.

DSM 5'te (APA,2013) biriktiricilik bozukluğu, değerine bakılmaksızın sahip olduğu eşyaları atmakta ya da bu eşyalarla olan ilişkisini koparmakta sıkıntı çekmek olarak tanımlanmıştır. Bu sıkıntı, sahip olunan bu eşyaların saklanması gerektiği inancından ya da atarken yaşanacak olan sıkıntıdan kaynaklanmaktadır. Bu eşyaları atmakta yaşanan sıkıntı dolaysıyla birikme gerçekleşir, kişinin hayatında belirgin bir işlev düşüklüğüne neden olur.

Yeni teknolojik gelişmeler ve dijital depolama yöntemleriyle birlikte istifleme davranışına bir yenisi eklenmiş olabilir; "dijital istifleme" (Bennekom ve ark., 2015). Dijital istifleme, bakış açısını sınırlayacak şekilde dijital dosyaların (fotoğraflar, epostalar, belgeler, videolar) birikmesidir, kişide strese ve kargaşaya neden olur. (Bennekom ve ark., 2015). Bu istifleme türü yaşam alanlarına yayılmasa da kişinin günlük yaşantısı üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. (Bennekom ve ark., 2015). Medya, çevrimiçi forumlar ve bloglar, dijital istifleme sorunu hakkında uzun zamandır tahminler yapmaktadır fakat bu sorunun özelliklerini ve bununla ilişkili problemleri belirlemek bilimsel literatür için çok yenidir. (Sweeten ve ark., 2018, Akt. Bican,2025).

Sweeten ve ark.'nın (2018) nitel çalışmasında yapılan tematik analize göre; dijital istifleme ve fiziksel istiflemenin ortak özellikleri vardır. Bunlar; dijital verilerin haddinden fazla birikmesi, kişi için bu verileri silmenin zor olması ve biriktirirken veya silerken kişide ortaya çıkan kaygıdır. Fiziksel istiflemeyi tanımlayan eşyanın edinimi, eşyayı atmada yaşanan zorluk ve sonucunda oluşan karmaşa dijital istifleme kavramını ölçmek için kullanılmış ve bu üç tanımın dijital istiflemede de ortak olduğu gösterilmiştir. (Sedera ve Lokuge, 2018). Fiziksel nesnelerin istiflenmesi ile olan benzerliği dikkate alınırsa dijital istifleme daha fazla araştırılması gereken yeni bir sorun gibi görünmektedir. (Thrope ve ark., 2019).

 Dijital İstiflemenin Bilişsel Modeli Sweeten ve ark.'nın (2018) yaptığı nitel araştırmaya göre, fiziksel istifleme ve istifleme davranışları birbirine benzemektedir. Dijital verilerin silinememesinin önündeki beş engeli tanımlamışlardır:

1. Verileri gelecekte lazım olur düşüncesiyle, her ihtimale karşı saklamak.
2. Verilerin bir şekilde işe yarayacağı önceden belirlenmiş ve bir şeylerin kanıtı olarak saklanması planlanmıştır.
3. Umursamaz ve ilgisiz bir tavırla, silmek için zaman bulamamak.
4. Özellikle fotoğraflar, müzikler ve kişisel anlam taşıyan verilere hissedilen duygusal bağlar.
5. Saklamak için sınırsız alana sahip olduğunu düşünmek, bu nedenle silmek için baskı hissetmemek.

 İş yerinde dijital istiflemeyi araştıran bir çalışma, dijital istifleme davranışının altında yatan 4 temel nedeni bulmuştur; kaygı, uyum, kopukluk ve koleksiyon (McKellar ve ark., 2020; Akt. Bican,2025):

 Kaygı Odaklı: Çalışanlar gelecekte yararlı olabilir endişesiyle verileri silmekten kaçınıyorlardı. Bazı veriler geçmişe dair bir kanıt değeri taşıyordu ve bu da güvenlik hissini arttırıyordu. Bazı kişiler de verilere bağlılık hissediyordu ve işten ayrılma durumunda yanlarında götürebilmek adına bulut depolama birimleri kullanıyorlardı.

Uyum Odaklı: Bu biriktirme türünde kişiler verilere bir bağlılık hissetmemektedir. Verileri çalıştıkları kuruluşların yararına sakladıklarını düşünmektedir. Bu verilere artık ihtiyaç olmadığı belirtildiği takdirde silmek onlar için bir problem değildir.

Kopukluk Odaklı: Çoğu çalışanın belirttiği şekilde veriler organize edilmemişti ve kontrolden çıkmıştı. Kişiler artık düzenleyemeyecekleri, neyin yararlı olduğunu neyin olmadığını kontrol edemeyeceklerini hissetmekteydi ve bu nedenle birikme gerçekleşmekteydi. Kişiler artık bir şeyleri silmek için tembel olduklarını hissediyorlardı.

 Koleksiyon Odaklı: Bazı çalışanlar bilinçli bir kararla verileri saklamaktaydı. Bu verileri şu anda ve gelecekte yararlı olarak görüyorlardı. Veriler kategorilere ayrılmıştı ve düzenliydi. Kendilerinin ve çalışma arkadaşlarının verilere ihtiyaç duyması halinde bu şekilde olmasından gurur duyuyorlardı.

İşleyen (2019) yaptığı nitel çalışmada, dijital istifçiliğin "dispozofobi" (biriktirme bozukluğu) spektrumunda yer aldığını savunmuş ve odak grup görüşmeleri aracılığıyla bireylerin dijital verileri (e-postalar, fotoğraflar, belgeler vb.) silmekte zorlandıklarını, bu verilerle duygusal bağ kurduklarını ve çoğunlukla "bir gün lazım olur" düşüncesiyle hareket ettiklerini ortaya koymuştur. Katılımcılar, bu dijital içeriklerin silinmesi durumunda kimliklerinin, anılarının ya da önemli bilgilerin kaybolacağından kaygı duyduklarını belirtmişlerdir. Bu bulgular, dijital istifçiliğin yalnızca dijital ortamda gerçekleşen bir davranış değil, bireyin benlik inşası ve bellek işleyişiyle de doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Demirtaş ve Koç (2022) bilgi çağı bireylerinde dijital veri biriktirme eğiliminin bilişim teknolojileri öz yeterlilik algısı ve dijital teknoloji kaygısı ile ilişkili olduğunu tespit etmiştir. Katılımcılarla yapılan odak grup görüşmeleri sonucunda dijital istifçiliğin sorumluluktan kaçma, karar vermede zorlanma, hafıza yetersizliği algısı gibi psikolojik dinamiklerden beslendiği görülmüştür. Bu çalışma, dijital istifçiliğin bilişsel ve duygusal bileşenlerinin bütüncül olarak ele alınması gerektiğine işaret etmektedir. Tuğtekin (2022) tarafından üniversite öğrencileri ile gerçekleştirilen araştırma, Türkiye'de dijital istifçilik üzerine yapılan en kapsamlı çalışmalardan biridir. Araştırmada geliştirilen Dijital İstifçilik Ölçeği Türkçeye uyarlanarak geçerlilik ve güvenilirlik testlerine tabi tutulmuş ve bireylerin dijital istifçilik davranışları ile bilişim teknolojileri öz yeterlilik ve kaygı düzeyleri arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre katılımcıların en çok fotoğraf dosyalarını biriktirdikleri, dosyaları silmeme nedeninin ise "ileride lazım olabilir" düşüncesi olduğu belirlenmiştir. Ayrıca dijital istifçilik ile bilişim öz yeterliliği ve bilişim kaygısı arasında anlamlı ilişkiler bulunmuş; silme davranışının istifçilik davranışının belirleyici yönü olduğu vurgulanmıştır.

Dijital Dosya Biriktirme Ölçeği :Bu ölçek Neave ve arkadaşları tarafından 2019 yılında geliştirilmiştir. Dijital Davranışlar Ölçeği iki temel bileşene sahiptir: Dijital İstifleme Anketi ve İşyerinde Dijital Davranışlar Anketi. Dijital İstifleme Anketinde, fiziksel istiflemenin atma zorluğu ve birikimden oluşan iki temel bileşenini değerlendirmektedir. Silme zorluğunu ölçen 6 maddenin Cronbach alfa değeri .905, biriktirmeyi ölçen 4 maddenin Cronbach alfa değeri ,824'tür. İki ölçek anlamlı düzeyde korelasyon göstermiştir (r=,736). Ölçek Türkçeye Tugtekin (2022) tarafından uyarlanmıştır. Ölçek 10 maddeden oluşmaktadır ve 7 dereceli Likert tipi bir ölçektir. Ölçeğin Cronbach alfa iç tutarlık katsayısı .85 olarak bulunmuştur. Dijital Dosya Biriktirme Ölçeğinin Silme Zorluğu alt boyutunun madde numaraları 1, 3, 4, 5, 8, 9; Biriktirme alt boyutunun madde numaraları 2, 6, 7, 10'dur.

Dijital Dosya Biriktirme Anketi :

Aşağıdaki maddelerde geçen "Dosya" ifadesiyle eposta, elektronik tablolar, Pdf'ler, metin dosyaları, fotoğraflar, videolar vb. dijital malzemeler kastedilmektedir. Maddeleri yanıtlarken anında silinen spam / önemsiz e-postaları dikkate almayınız.

Kesinlikle Katılmıyorum.......................................... Kesinlikle Katılıyorum

1. Eski ya da kullanmadığım dosyaları silmekte zorlanırım. 1 2 3 4 5 6 7
2. Doğrudan işimle ilgili olmasalar bile dijital dosyaları biriktiririm. 1 2 3 4 5 6 7
3. Bazı dosyaları silmek, sevdiğim birini hayatımdan çıkarmak gibidir. 1 2 3 4 5 6 7
4. Bazı dosyaları silersem sonrasında büyük pişmanlık duyarım. 1 2 3 4 5 6 7
5. Bazı dosyaları silmek zorunda kaldığımda şiddetle karşı çıkarım. 1 2 3 4 5 6 7
6. Bazı dosyaların günün birinde işime yarayacağına inanırım. 1 2 3 4 5 6 7
7. Ne kadar dijital dosyam olduğunu takip edemem. 1 2 3 4 5 6 7
8. Bazı dosyaları silmek, kendimden bir parçayı yitirmek gibidir. 1 2 3 4 5 6 7
9. Bazı dosyaları silmeyi düşünmek bile beni rahatsız eder. 1 2 3 4 5 6 7
10. O kadar çok dosyam var ki, bazen aradığım dosyayı bulmakta zorlanırım. 1 2 3 4 5 6 7

Kaynakça
Amerikan Psikiyatri Birliği. (1994). Mental bozuklukların tanısal ve sayımsal el kitabı, dördüncü baskı (DSM-IV) (E. Köroğlu, Çev. Ed.). Hekimler Yayın Birliği.
Bican A.(2025)Dijital istifleme Bağlamında Beyaz yaka Çalışanlarında Obsesif Kompulsif Kişilik Özellikleri ve Belirsizliğe Tahammülsüzlük Arasındaki İlişkinin İncelenmesi.yüksek lisans tezi.Antalya Bilim Üniversitesi
Demirtaş, M. and Koç, N.E., 2022. Bilgi çağının yeni trendi: Dijital istifçilik üzerine bir araştırma. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (28), 289--308.
İşleyen, M., 2019. Dijital çağın yeni hastalığı: Dijital istifçilik. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (31), 404--420.
McKellar, K., Sillence, E., Neave, N. ve Briggs, P. (2020). There is more than one type of hoarder: Collecting, managing and hoarding digital data in the workplace. Interacting with Computers, 32, 209-220. https://doi.org/10.1093/iwc/iwaa015
Neave, N., Briggs, P., McKellar, K. ve Sillence, E. (2019). Digital hoarding behaviours: Measurement and evaluation. Computers in Human Behavior, 96, 72-77. https://doi.org/10.1016/j.chb.2019.02.015
Sweeten, G., Sillence, E. ve Neave, N. (2018). Digital hoarding behaviors: Underlying motivations and potential negative consequences. Computers in Human Behavior, 85, 54-60. https://doi.org/10.1016/j.chb.2018.03.031
Tugtekin, E. B. (2022). Investigation of the relationship between digital hoarding, information technologies self-efficacy, and anxiety. European Journal of Education Studies, 9(1). https://doi.org/10.46827/ejes.v9i1.4106