Çocuk Hakları

ÇOCUK HAKLARININ TARİHÇESİ

Çocuk hakları ile ilgili gelişmeler 1800'lü yılların başlarında yetiştirme yurtlarındaki uygulamalarla başlamıştır. 20. yy'nin başlarından itibaren çocuk haklarının yetişkin haklarından farklı olarak algılanması gerektiği düşüncesi yaygınlaşmaya başlamıştır.

Bu düşünceyle hazırlanan Çocuk Hakları Bildirgesi 1924 yılında Birleşmiş Milletler (League of Nations) tarafından kabul edilmiştir. Daha sonra 1959 ve 1989 yıllarında olmak üzere iki kez yenilenmiştir. Birleşmiş Milletler sürekli yaptığı çalışmalarla çocuk haklarını temel ilkeler ve standart kurallara bağlamaya çalışmaktadır.

Birleşmiş Milletlerin çocuk hakları sözleşmesinin kökeni Çocukları Koruma derneğinin kurucusu Eglantyne Jebb'in çocuk haklarının beş temel ilkesini ortaya attığı 1923 yılına kadar dayanır. Daha sonra bu ilkeler Birleşmiş Milletler tarafından 1924 yılında kabul edilmiş ve Cenova Sözleşmesi olarak tanınmıştır.

II. Dünya Savaşını takiben Birleşmiş Milletler insan hakları üzerine daha çok yoğunlaşmış ve 1948 yılında İnsan Hakları Bildirgesi'ni yayınlamıştır. Bu bildirgede çocuk haklarına değinilmişse de bunlar yetersiz görülmüş ve 1959 yılında BM bu sefer çocuk haklarına özel bir bildirge yayınlamıştır. On temel maddeden oluşan bu sözleşme yalnızca çocuk haklarının genel bir çerçevesini çizmekteydi.

Bundan tam 30 yıl sonra 1989 yılında, Birleşmiş Milletler önceki sözleşmeyi yenilemiş ve bunu 54 maddeye çıkararak genişletmiştir. Ayrıca üye ülkelerin sözleşmeyi imzalamasıyla bu sözleşme uluslararası bir yasa haline gelmiştir.

ÇOCUK HAKLARI SÖZLEŞMESİNİN TEMEL İLKELERİ

Çocuk Hakları Sözleşmesine göre:

Çocukları ilgilendiren konularda alınan kararlar, yapılan kanunlar ve devlet tarafından yapılan uygulamalar mutlak olarak çocukların yararları ve çıkarları dikkate alınarak yapılmalıdır.
Çocuklar ve ailelerinin din, dil, ırk politik düşünce gibi ayrıcı özelliklerine bakılmaksızın sözü edilen bu haklara eşit olarak sahiptirler.
Çocuklar kendileri ile ilgili görüş ve düşüncelerini her şekilde özgürce açıklama hakkına sahiptirler.
Bu ilkelere dayanarak hazırlanan sözleşmenin ana maddeleri aşağıdadır:

Çocuğun Tanımı (Madde 1): 18 Yaşı altındaki herkes çocuk olarak tanımlanır.
Eşitlik İlkesi (Madde 2): Bu bildirge çocukların ırk, dil, din gibi diğer ayırıcı özelliklerine bakılmaksızın, hepsine eşit olarak uygulanır.
Çocukların Yararlarını Gözetme (Madde 3): Aileler çocukların yararlarını ön planda dikkate alarak karar vermelidir.
Yaşam Hakkı (Madde 6): Çocukların sağlıklı yaşam hakkı vardır ve bu hak devlet tarafından güvence altındadır.
Çocukların Düşünce Ve Görüşlerine Değer Verilmesi (Madde 12): Aileler çocukları ile ilgili sürekli karar almaktadırlar. Ancak bu kararları alırken çocuklarının düşüncelerini de dikkate almalıdırlar. Bu, çocukların ebeveynlerine istedikleri her şeyi yaptırmaların anlamına gelmemelidir. Ancak çocuklarında kendi görüşlerini özgürce açıklama hakları da olmalıdır.

Çocuk Hakları Sözleşmesi Türkiye tarafından imzalanmış ve onaylanmıştır. Şu anda Amerika Birleşik Devletleri ve Somali dışındaki bütün dünya ülkeleri tarafından onaylanmıştır. Daha sonra Birleşmiş Milletler bu sözleşmeye ek olarak çocuk ticareti ve asker çocuk konularıyla ilgili isteğe bağlı iki protokol yayınlamıştır. Bu iki protokol şu anda isteyen üye ülkeler tarafından onaylanmaktadır. Henüz bütün ülkeler tarafından onaylanmamıştır.

Çocuk Hakları Sözleşmesinin en iyi şekilde uygulanabilmesi için Birleşmiş Milletler tarafından bu üye ülkelerdeki çocuk hakları ile ilgili gelişmeleri takip etmek için Çocuk Hakları Komitesi kurulmuştur.

ÇOCUK HAKLARI

Çocukların erişkinden farklı fiziksel, fizyolojik, davranış ve psikolojik özellikleri olduğu, sürekli büyüme ve gelişme gösterdiği bilincinin yerleşmesi, çocukların bakımının bir toplum sorunu olduğu ve bilimsel yaklaşımlarla herkesin bu sorumluluğu yüklenmesi gerektiği düşüncesi 20 Kasım 1959'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda "Çocuk Hakları Bildirgesi" ile kabul edilmiştir. On ilkeden oluşan bu bildirge aşağıdaki gibidir:

1. İlke :Tüm dünya çocukları bu bildirgedeki haklardan din, dil, ırk, renk, cinsiyet, milliyet, mülkiyet, siyasi, sosyal sınıf ayırımı yapılmaksızın yararlanmalıdır.
2. İlke : Çocuklar özel olarak korunmalı, yasa ve gerekli kurumların yardımı ile fiziksel, zihinsel, ahlaki, ruhsal ve toplumsal olarak sağlıklı normal koşullar altında özgür ve onurunun zedelenmeyecek şekilde yetişmesi sağlanmalıdır. Bu amaçla çıkarılacak yasalarda çocuğun en yüksek çıkarları gözetilmelidir.
3. İlke : Her çocuğun doğduğu anda bir adı ve bir devletin vatandaşı olma hakkı vardır.
4. İlke : Çocuklar sosyal güvenlikten yararlanmalı, sağlıklı bir biçimde büyümesi için kendisine ve annesine doğum öncesi ve sonrası özel bakım ve korunma sağlanmalıdır. Çocuklara yeterli beslenme, barınma, dinlenme, oyun olanakları ile gerekli tıbbi bakım sağlanmalıdır.
5. İlke : Fiziksel, zihinsel ya da sosyal bakımdan özürlü çocuğa gerekli tedavi, eğitim ve bakım sağlanmalıdır.
6. İlke : Çocuğun kişiliğini geliştirmesi için anlayış ve sevgiye gereksinimi vardır. Anne ve babasının bakımı ve sorumluluğu altında her durumda bir sevgi ve güvenlik ortamında yetişmelidir. Küçük yaşlarda çocuğu annesinden ayırmamak için bütün olanaklar kullanılmalıdır. Ailesi ve yeterli maddi desteği olmayan çocuklara özel bakım sağlamak toplumun ve kurumların görevidir. Çocuk sayısı fazla olan ailelere devlet yardımı yapılmalıdır.
7. İlke : Genel kültür ve yeteneklerini, bireysel karar verme gücü, ahlaki ve toplumsal sorumluluğu geliştirecek ve topluma yararlı bir üye olmasını sağlayacak eğitim hakkı verilmelidir. Bu eğitimde sorumluluk önce ailenin olmalıdır. Eğitimin ilk aşamaları parasız ve zorunlu olmalıdır.
8. İlke : Çocuk her koşulda koruma ve kurtarma olanaklarından ilk yararlananlar arasında olmalıdır.
9. İlke : Çocuklar her türlü istismar, ihmal, ve sömürüye karşı korunmalı ve hiçbir şekilde ticaret konusu olmamalıdır. Çocuk uygun bir asgari yaştan önce çalıştırılmayacak, sağlığını ve eğitimini tehlikeye sokacak fiziksel, zihinsel ve ahlaki gelişmesini engelleyecek bir işe girmeye zorlanmayacak ve izin verilmeyecektir.
10. İlke : Çocuk ırk, din ya da başka bir ayrımcılığı teşvik eden uygulamalardan korunacaktır. Anlayış, hoşgörü, insanlar arası dostluk, barış ve evrensel kardeşlik ortamında enerji ve yeteneklerini diğer insanların hizmetine sunulması gerektiği bilinciyle yetiştirilmelidir.

ÇOCUK HAKLARI İLE İLGİLİ ÖZEL KONULAR

Çocuk İşçiliği: Küçük çocukların çalıştırılması az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde sıkça görülen bir sorundur. Gelişmiş Ülkeler ise bu çocuklardan elde edilen emekten doğan ranta göz yummaktadır

Çocuk Ticareti (Fuhuş): Dünyada 1.2 milyon çocuğun sex ticareti (çoğu kız çocuğu olmasına karşın erkek çocukların sayısıda epey fazla) için kullanıldığı tahmin edilmektedir.

Çocuk Askerler: Dünyada 500,000 civarında çocuğun askeri çatışmalar içinde olduğu sanılmaktadır .

. Çocukların  Yargılanmaları

        Bu madde de suça itilmiş çocukların topluma kazandırılması ile ilgilidir. Yasalara aykırı iş yapan çocuk, saygınlık ve değer anlayışını  geliştiren, yaş durumunu gözeten ve toplumla yeniden bütünleşmesini  hedefleyen  tarzda  muamele  görme hakkına sahiptir. Çocuğa  temel  güvencelerin yanı sıra savunması için hukuki ve diğer her tür  yardım  sağlanacaktır. Mümkün olan her durumda adli kovuşturmadan ve kurumlara yerleştirme yolundan kaçınılmalıdır.
        Burada ilk dikkati çeken boyut cezaevindeki çocuğun eğitimi ve tedavisi için gereken kadroya bugün Adalet Bakanlığının sahip olmamasıdır. Yeterli sayıda psikolog, sosyolog ve sosyal hizmet uzmanının bulunmaması, olanlarında çocuğun topluma kazandırılması için gerekli donanıma sahip  bulunmadığı  dikkati  çekmektedir.
        Cezaevindeki cezasını tamamlayan  çocukların  normal yaşama dönüşlerinde adaptasyona yardımcı olacak kurumların bulunmadığı, sadece  bir sivil toplum kuruluşunun kısıtlı alanda çalışmalarının bulunduğu görülmektedir.

        Öncelikle çocuklar için farklı bir cezaevi ve uygulamaların olması gerekmektedir. Buradaki temel kriter çocuğun yüksek yararı  ilkesine uygun uygulamaların düzenlenmesidir.
        Türk hukukunda çocuklar için  kabul edilen ceza sistemi yetişkin suçlulara uygulanan ile aynıdır. Tek fark çocuklara uygulanan  cezalardaki indirimdir. Halbuki çocuklara yönelik olarak temel girişimin çocuğun topluma kazandırılmasına  yönelik bir sistemin oluşturulması  olduğu  açıktır.
        Çocuklara yönelik yasa ve çocuk suçluluğu ile ilgili yönetmeliklerde mutlaka çocuk hakları sözleşmesi standartlarına uyulması gerekliliği Honduras’ın raporunda özellikle altı çizilerek belirtilmektedir. Çocuk mahkemelerindeki hakim ve yargıçların çocuk hakları konusunda eğitilmeleri gerektiği ve çocuk suçlularının hüküm sürelerinin  azaltılarak eğitime yönlendirilmeleri gerektiği de belirtilmektedir. Benzer yorumlar Vietnam, Rusya, Mısır, Sudan, Kosta Rika, Namibya, Kolombiya, Romanya, Belarus, Pakistan, Burkino Faso, Ürdün, Şili, Endonezya, Madagaskar, Filipinler, Polonya, Jamaika, Nikaragua, Ukrayna, Senegal, Portekiz, Yemen, Moğolistan, Kore, Guetemala, Fas, Uruguay ve Etiopya tarafından da  raporlarında dile getirilmiştir.
        Peru raporunda ülkesinde terörist faaliyetlere katılan 15-18 yaşlarındaki çocukların çocuk suçluluğundaki öngörülen koşullardan yararlanamadığını belirtmektedir.
        Sri Lanka çocukların görüşlerinin aile, okul ve çocuk suçluluğu konularında hiç dikkate alınmadığını raporunda söylemektedir.
        İspanya raporunda medyanın çocukların işlediği suçlara geniş yer ayırmaları nedeniyle toplumda çocuğa yönelik suçlarda büyük artışlar olduğu ve suçların çoğunun çocuklar tarafından işlendiği şeklinde yanlış bir görüşün oluştuğunu, halbuki araştırmalarda 13 yaş altı gasp suçunun yılda 3-4 kez görüldüğünü, o yüzden de suç oranlarının topluma açıklanarak bu yanlış görüşün önüne geçilmesi gerektiğini söylemektedirler. Şili’de  aynı şekilde son yıllarda toplumda çocuk suçluluğuna karşı bir tepkinin geliştiğini raporunda belirtmektedir. İngiltere‘de raporunda çocuk suçluluğunun azaltılması ile ilgili önlemleri taraf devlet olarak alınması zorunluluğunu dile getirmektedir. Almanya bu maddenin  2. Şık b fıkrasına özellikle dikkat çekerek çekince koyduğunu belirtmiştir. Aynı maddeye Danimarka’da çekince  koymuştur.
        Arjantin raporunda bütün bölgelerde çocuk mahkemesi kurulması zorunluluğuna dikkat çekmektedir. Norveç, Bulgaristan ve Bolivya’da raporlarında bunu dile getirmektedirler.
        Ürdün raporunda ceza sorumluluğunun 18 yaşında başladığını, 7 yaşından sonra da cezai yaptırımlarla ilgili girişimlerin söz konusu  olacağını söylemektedir. Sri Lanka ceza sorumluluğunda yaş faktörünün önemine  değinmekte, 8 yaşın başlangıç noktası olduğunu ve 16-18 yaş arasında erişkin mahkemelerinde çocukların yargılandığını belirtmektedir. Yemen, Nijerya, Hong-Kong, Etiopya da ceza sorumluluğunun başlangıç yaşının  önemine değinmektedirler.
        İsveç’te ise 15 yaş öncesi çocuklar mahkemeler tarafından değil, belediyelere bağlı sosyal hizmet uzmanlarınca değerlendirilmektedir. 12 yaş altında çok ciddi bir durum yoksa bu da yapılmamakta ancak çocuk rehabilitasyon hizmetleri için yetkililere yollanmaktadır.

GÜNCEL KONU EVLİLİK YAŞI VE ŞU ANKİ DURUM

Türk kanunlarına göre çocukluğun başlangıcına göz attığımızda   M.K. 27. maddesine göre “kişilik çocuğun sağ olarak tamamıyla  doğduğu anda başlamaktadır. MK md. 27/2 "Çocuk sağ doğmak şartıyla ana rahmine düştüğü andan itibaren medeni kanundan istifade eder"demektedir. M.K. md. 11 ise 18 yaşını doldurmamış kişi çocuk sayılır demekte ve evlenme ile kazai rüşt olarak tanımlanan durumların bunun dışında olduğunu söylemektedir. Aynı kanun maddesine göre evlenme kişiyi reşit kılmaktadır. Evlenebilme yaşı olarak ta  M.K. erkekler için 17, kız çocukları için 15 yaşını en alt sınır olarak belirlemektedir. Hakim bunu olağanüstü  durumlarda  bunu erkek için 15 kız için 14 e çekebilmektedir. M. K. 88'de 15 yaşını dolduran erkek ve 14 yaşını dolduran kız çocuklar mahkeme kararıyla evlenerek rüşt olabilmektedirler.